رامتین مرتضوی
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به اینکه میانگین فرزندآوری در میان زوجهای ازدواجکرده به نرخ جایگزینی نزدیک است، تأکید کرده بحران اصلی جمعیت را باید در افزایش شمار افرادی جستوجو کرد که ازدواج نکردهاند؛ آماری که معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان نیز با اعلام تعداد نزدیک به ۱۹میلیون زن و مرد ازدواجنکرده، ابعاد دیگری از آن را آشکار کرده است.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت روز گذشته در گفتوگو با خبرگزاری تسنیم در رابطه با دادههای جدید درخصوص فرزندآوری اعلام کرد: دادههای جدید پژوهشی از سراسر کشور، واقعیت مهمی را آشکار کردهاند؛ نرخ باروری در میان افرادی که ازدواج کردهاند، بهطور میانگین بین ۲ تا ۲.۱فرزند به ازای هر زوج است؛ یعنی نرخ جایگزینی در خانوادههای تشکیلشده، برقرار است و جمعیت در بین متأهلین، دچار افت و سقوط نمیشود.
شاهین آخوندزاده تأکید کرد: بنابراین، مسأله اصلی و بحران ساختاری کشور، حجم عظیم جمعیت جوانی است که به دلایل مختلف، ازدواج نکردهاند.
وی افزود: حل چالش ازدواج مجردها نیز متأثر از شاخصهای کلان اقتصادی، اشتغال، مسکن و هزینههای زندگی است؛ برای مثال، جوانی که در هزینههای اولیه درمانده شده یا خانوادهای که میبیند شهریه یک دوره دبستان در مدارس غیرانتفاعی به بالای ۱۰۰میلیون تومان رسیده، خودبهخود با موانع بازدارنده اقتصادی روبهرو میشود، لذا کلید اصلی حل بحران جمعیت هم در اصلاح زیرساختهای اقتصادی و تسهیل ازدواج نهفته است.
جمعیت میلیونی که هرگز ازدواج نکرده است
در حالی که معاون وزارت بهداشت از نقش تعیینکننده ازدواج در بحران جمعیت، سخن میگوید، آمارهای تازه از سوی وزارت ورزش و جوانان نشان میدهد با جمعیت بزرگی از افراد هرگز ازدواجنکرده روبهرو هستیم؛ جمعیتی که به گفته معاون امور جوانان این وزارتخانه، به حدود ۱۹میلیون نفر میرسد.
علیرضا رحیمی،معاون امور جوانانِ وزارت ورزش و جوانان روز گذشته در گفتوگو با خبرگزاری ایسنا اعلام کرد: براساس بررسیهای بهعملآمده از آمار ثبت احوال کشور، هشت میلیون و ۵۳۳هزار و ۸۲۰زنِ ازدواجنکرده در سن قانونی ازدواج (۱۳سال به بالا باتوجه به قوانین جمهوری اسلامی) و ۱۰میلیون و ۲۴۱هزار و ۶۳۲مردِ ازدواجنکرده (۱۵سال به بالا) در کشورمان وجود دارند که بر این اساس، در کل کشور ۴۵.۴درصد افراد ازدواجنکرده را زنان و ۵۴.۶درصد این جمعیت را مردان تشکیل میدهند. به عبارت دیگر، مردان ازدواج نکرده ۲۹درصد کل مردان کشور و زنان ازدواج نکرده، ۲۳درصد کل بانوان کشور را تشکیل میدهند.
میانگین سن ازدواج زنان و مردان
رحیمی با بیان اینکه در سالهای اخیر، تأخیر در ازدواج هم بین زنان و هم مردان افزایش یافته است، درباره میانگین سن ازدواج زنان و مردان اعلام کرد: براساس آمار سال گذشته سازمان ثبت احوال، میانگین سن نخستین ازدواج مردان حدود ۲۸.۴ و زنان حدود ۲۴.۱سال است که در مقایسه با ۲۰سال پیش (سال ۱۳۸۵)، این شاخص برای مردان حدود ۲.۱سال و برای زنان حدود ۰.۸سال افزایش داشته است.
به گفته وی، نسبت ازدواج به جمعیت جوان کل کشور در سال گذشته، برابر ۲درصد است؛ یعنی به ازای هر ۱۰۰جوان ۱۸-۳۵ساله، دو مورد ازدواج در کشور انجام شده است. نسبت ازدواج به جمعیت جوان در استانهای کردستان، خوزستان و لرستان با ۲.۵درصد بیشترین میزان را به خود اختصاص دادهاند. همچنین استانهای سمنان، مرکزی و البرز به ترتیب با ۱.۲ درصد، ۱.۴درصد و ۱.۶درصد، کمترین نسبت ازدواج به جمعیت جوان را داشتهاند.
براساس آمارها، همچنین شمار افراد هرگز ازدواجنکرده (بالای ۴۵ سال که به آن «تجرد قطعی» میگویند،) بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر شامل ۸۳۰ هزار زن و ۴۲۹ هزار مرد است.
آنچه از این آمارها بر میآید، گویای این واقعیت است که با توجه به بالا رفتن سن ازدواج، مشکل کاهش جمعیت، نه به دلیل اجتناب از فرزندآوری، بلکه امتناع از ازدواج است. اگر شرایط لازم برای جمعیت ۱۹ میلیونی در سن ازدواج فراهم نشود، بخشی از این جمعیت به آمار افراد هرگز ازدواج نکرده و تجرد قطعی اضافه خواهد شد.
در همین رابطه، امانالله قراییمقدم، جامعهشناس و استاد دانشگاه، به«اطلاعات» گفت: به نظر من، تغییر ذهنیت فکری در میان جوانان به وجود آمده است. امروز کاهش باروری را در هر دو گروه از اقشار پایین و بالای جامعه مشاهده میکنیم که البته دلایل این مسأله در این دو گروه متفاوت است.
وی توضیح داد: در اقشار پایین جامعه، همچنان بخشی از افراد به رسوم، آداب و اعتقادات گذشته متکی هستند، اما در اقشار بالای جامعه، تغییر ذهنیت و نگرش نسبت به فرزندآوری موجب کاهش باروری شده است. این افراد با خود فکر میکنند چرا باید بچهدار شوند؛ آن هم در شرایطی که چشمانداز آینده جامعه مبهم است و مشخص نیست فرزندانشان در آینده از نظر اشتغال، کار، ازدواج، امنیت اجتماعی و وضعیت سیاسی و اقتصادی با چه شرایطی روبرو خواهند شد. به این ترتیب، فرزندآوری دیگر مانند گذشته یک ارزش بدیهی و فراگیر نیست، بلکه افراد درباره آن محاسبه میکنند.
قراییمقدم با بیان اینکه براساس نظریه آلفرد سووی، جمعیتشناس فرانسوی، جامعه باید به سمت منحنی لجستیک و جمعیت متناسب حرکت کند؛ یعنی نه باروری بیش از اندازه و نه کاهش بیش از حد آن، ادامه داد: اصولا از ابتدای تاریخ تاکنون، چهار نظریه عمده درباره جمعیت و باروری مطرح شده است. نخستین نظریه، متعلق به افلاطون بود که میتوان آن را نظریه «ثبات جمعیت» نامید. او معتقد بود جمعیت هر شهر باید عدد مشخصی، حدود ۵۴۰ نفر، باشد و نباید از آن بیشتر یا کمتر شود.
پس از ظهور ادیان، نظریه دوم مطرح شد که بر افزایش جمعیت و گسترش امت تأکید داشت. براساس این دیدگاه، هرچه جمعیت یک جامعه بیشتر باشد، قدرت و نفوذ آن نیز افزایش پیدا میکند. این نگرش تا حدود قرن هجدهم ادامه داشت، اما در این دوره نظریه توماس رابرت مالتوس، اقتصاددان انگلیسی، مطرح شد. مالتوس معتقد بود رشد جمعیت با تصاعد هندسی صورت میگیرد، درحالیکه تولید مواد غذایی با تصاعد حسابی افزایش مییابد. بنابراین، این دو روند هیچگاه به یکدیگر نمیرسند و در آینده، افزایش جمعیت به بحرانی جدی تبدیل خواهد شد؛ بر همین اساس، او نظریه محدودیت جمعیت را مطرح کرد و معتقد بود باید از افزایش بیش از اندازه جمعیت جلوگیری کرد.
در قرن بیستم، آلفرد سووی و گروهی از جامعهشناسان و اقتصاددانان در چارچوب مباحثی مانند کتاب «محدودیتهای رشد» بر ضرورت تناسب جمعیت تأکید و نظریه چهارم را مطرح کردند. براساس این نظریه، نه افزایش بیرویه جمعیت مطلوب است و نه کاهش بیش از اندازه آن؛ بلکه باید میان جمعیت و امکانات جامعه تناسب وجود داشته باشد.
چشمانداز مطلوب نیست
این جامعهشناس افزود: امروز نیز این نظریه را میتوان در رفتار اقشار مختلف جامعه مشاهده کرد؛ افراد تحصیلکرده و دارای درآمد بالاتر، معمولا نگاه متفاوتی به آینده دارند. آنها چشمانداز خود از زندگی و آینده فرزندانشان را بررسی میکنند و اگر این چشمانداز را مطلوب نبینند، تمایل کمتری به فرزندآوری خواهند داشت. در واقع، بسیاری از افراد، آینده جامعه را روشن نمیبینند. آنها درباره مسکن، شغل، ازدواج، امنیت، سلامت جسمی و روانی و حتی امکان برخورداری فرزندانشان از شادی و آرامش فکر میکنند.
به همین دلیل، حتی خانوادههایی که از نظر اقتصادی در وضعیت مناسبی قرار دارند و صاحب ملک، زمین و خانه هستند، ممکن است تمایلی به فرزندآوری نداشته باشند. گاهی میزان باروری در این خانوادهها به صفر یا حتی کمتر از سطح جایگزینی میرسد.
وی افزود: به نظر من، تغییر ذهنیت و نگرش عمومی، یکی از عوامل اصلی کاهش باروری است. زنان و مردان امروز، پیش از تصمیمگیری برای فرزندآوری، درباره آینده فرزندشان محاسبه میکنند. آنها از خود میپرسند اگر بچهای به دنیا بیاوریم، چه آیندهای در انتظار او خواهد بود؟ در گذشته، چنین محاسباتی به این شکل وجود نداشت.
این مسأله درباره ازدواج نیز صدق میکند. ازدواج به امکانات و مقدماتی نیاز دارد که امروز تأمین آنها برای بسیاری از جوانان دشوار شده است. مسکن، تأمین معاش و اشتغال از جمله مهمترین این عوامل هستند. جوانان وقتی به آینده نگاه میکنند و شرایط موجود را مطلوب نمیبینند، از خود میپرسند چرا باید ازدواج کنند و مسئولیت تازهای به زندگی خود بیفزایند؟
قراییمقدم همچنین گفت: قطعاً رسانهها، فیلمهای سینمایی و فضای مجازی در تغییر ذهنیت فرهنگی و فکری جامعه تأثیرگذار بودهاند. افراد تحصیلکرده، به دلیل نوع آموزش، ارتباطات اجتماعی و مواجهه با رسانهها، چشمانداز متفاوتی نسبت به زندگی پیدا میکنند.
وی در پاسخ به این سؤال که اگر فرض کنیم شرایط اقتصادی بهبود پیدا کند، جنگ پایان یابد، تورم به زیر ۱۰ درصد برسد و قیمتها و وضعیت اقتصادی به ثبات برسد، چند درصد جوانان باز هم از ازدواج و فرزندآوری فاصله خواهند گرفت، تصریح کرد: به نظر من، در جامعهشناسی نمیتوان برای چنین پدیده پیچیدهای یک عدد مشخص تعیین کرد. جامعه منظومهای متشکل از ابعاد، اجزا، سطوح، جنبهها و جلوههای گوناگونی است که دائماً در حال تغییرند؛ بنابراین، نمیتوان گفت مثلا ۲۰ یا ۳۰ درصد از کاهش ازدواجها ناشی از تأثیر رسانهها و فرهنگ غربی است.
با این حال، بهطور کلی این عوامل در کاهش باروری و تغییر نگرش نسبت به ازدواج تأثیرگذار هستند. البته به نظر میرسد تأثیر این تغییرات فرهنگی در اقشار پایین جامعه، به دلیل اعتقادات سنتی باقیمانده، با اقشار تحصیلکرده یا طبقات بالاتر متفاوت باشد. با وجود این، تعیین سهم دقیق هر عامل در چنین پدیدهای امکانپذیر نیست.